Kronologia Historikoa

 

1032. Santxo Garzes, Santxo III. Handia, Nafarroako erregeak Iruñeko elizbarrutia berreraikitzeari buruz pribilegio bat ematen du. Bertan agertzen da, idatzirik, lehenbizikoz Aralarko Santutegiaren aipamena, eta San Migel Zamartzeko Santa Maria elizaren pean azaltzen da bertan. Hau Sakana zeharkatzen duen Santiagoko bidean kokaturik dago. Santutegi primitiboak –karolingio tankerakoa- IX. mendekoa dela dirudi, eta arabiarrek suntsituko zuten, apike, 924. urtean.

1040. Nafarroako errege den Gartzia IV.ak eta Estefania bere emazteak emari bat egiten dute Andre Maria beti Birjinaren ohoretan eta santutegian dauden santu, apostolu, martiri, aitorle eta birjinen erlikien kultorako. Emari hori Aginarteko monastegia eta Muztillano eta Berroeta herrixkak ematean datza. Donazioaren errege txartelan izen batzuk euskeraz ageri dira: Ezkiaso altaria eta Akerzaltua, Aralar mendiko bi saroi (Ezki = tilo; Akerzaltu = soto de irascos). Santxo Ramirez erregeak aurreko emariak baieztatzeaz gain, Allazozabal izeneko Arakilgo monastegia ere oparitzen du.

1074. Autore ezberdinek diotenez, urte hau erromaniko tenplu berriaren sagaratzearen data da, eta ordukoa litzateke gaurko elizburua, gehi hiru nabe. Goñi Gaztanbidetar on Josek, ordea, 1141. urtean kokatzen du sagaratze-data. Ordutik hasiko zen santutegian bizitzen monje anaidi bat. Peñalengo Santxo IV.ak, aurretik Aralarko mendietan eta beste lekutan hamabost saroi emanak zizkionak, bere ondasun guztiak egiaztatzen dizkio santutegiari “bere sagaratze egunean”, Zamartzeren mende oraindik egonda ere.

On Ramiro, Nafar erreinuko infantea, Gartzia IV.aren bigarren semea eta Santxo el Noblearen anaia, gerrara joaten da Lur Santuetara, Jerusalengo konkistan parte hartuz 1099. urtean. Handik Kristoren gurutzeko besoaren zati bat ekarrita, Aralarrera igotzen da pertsonalki Lignum Crucis-es puska bat santutegian uzteko, zenbait bikaria, errenta eta hamarrenak emateaz gain. Gurutzearen zati hura, zilarrez apainduta eta marfilezko kaxa baten barruan, sagrarioan gordetzen da hainbat mendetan zehar, 1756. urtean San Migelen irudian txertatu arte.

1087. Santxo Ramirez erregeak eta bere seme Pedrok Iruñeko apezpikuari hainbat ondare legitimatu egiten dizkiote. Horien artean, Zamartzeko monastegia bere mendi gaineko San Migel elizarekin eta San Migel in Excelsis-en herrixkak.

XI. mendearen bukaeran, Santxo Ramirez errege zela eta Rodatar Pedro Iruñeko apezpiku, Goñiko Garzia de Arnalt zaldunak alde egiten du etxetik, ermitari bihurtuz eta San Migelen gurtzara bere burua emanez. Jasotzen dituen limosnekin tenplua eraikitzen du, Mirakuluen liburuak dioenaren arabera.

1098. Autore batzuek elizaren sagaratze data bezala hartzen dute urte hau, elizkizun horretan zazpi apezpikuk parte hartu zutelarik. Burgitar Tomasek apezpiku horiek Don Pedro erregearen lurraldeetakoak izango zirela suposatzen du, hau da, Iruñea, Jaka, Bordele, Kalagorri, Naiera, Huesca, Santiago edo, agian, Marsella eta Arleskoak. Elizkizuna irailaren hasieran izango zela suposatzen da, orain dela gutxi arte hilabete horretako lehenbiziko igandean Dedikazio jaia ospatzen baitzen.

1099. Nafarroako eta Aragoiko errege izan zen Pedro Santxezek santuarekiko eskuzabaltasuna adierazten du, osasuna mirari bezala berreskuratu ondoren. Garibay eta Zamalloatar Estebanek honela dio: “Mendi honetara oinez igo zen, santutegia eraikitzeko hareaz beteriko zakuto batzuk sorbaldan zeramatzala. Gau batean, eliza honetan zegoela, sendaezina zen gaixotasuna harrigarriro sendatu baitzitzaion, zeruko printzearen mesedea dastatu zuen”. 1099ko otsailean Murginto herria eskaintzen die Jainkoari eta San Migeli; 1103an, Argindoain herria (Arakil) eta bere mugetan zeuden bi monastegi, Mendibezuako Santo Tomas eta Izaga.

1125. Alfonso Borrokalariak errege zergak kentzen dizkie San Migelgo larreei, erabat santutegiko zerbitzurako egon daitezen.

1130. Alfonso Santxez Nafarroako erregeak ondare batzuk ematen dizkio santutegiari, Tuteran, Moncayo inguruan, eta Gallurtik Cadreitara bitartean.

1141. Urte hau izan zen, apike, gaur ezagutzen dugun eliza honen, hiru habearteko hiru nabe eta nartex delako zatia dauzkan eliza honen, sagaratze urtea. Garzia Ramirez Nafarroako erregeak emari batzuk zuzentzen dizkio santutegiari “San Migelen alde, eliza honen Dedikazio egunean”.

1167. Urte honetan eraikitzen da santutegiaren hegoaldeari itsasita dagoen egoitza, geroago San Migel kofradiaren egonlekua izango dena.

1175. Urte honen inguruan eraikitzen da esmaltezko erretaula, Santxo VI. Jakintsua erregearen eta Paristar Pedro apezpikuaren agindupean, uste denez. Egileak Limogestik etorritako zilargin eta esmaltatzaileak lirateke eta lana Nafarroan egingo zuten.

1229. Iruñeko apezpiku zen Ramirez de Pierolatar Pedrok ontzat ematen ditu San Migel Kofradiaren estatutoak. Gainera, elizari erantsita dagoen egoitza Kofradiari ematen dio baldintza batekin: Iruñeko apezpikuak izan beharko du Kofradia horren buru eta errektore.

1368. Folcautar Bernardo apezpikuak, edikto batean, San Migelgo Kofradia horretan parte hartzen dutenen kopurua aipatzen du: 40.000 kofradiko eta, horien zerbitzurako, 20 elizgizon.


1620. Santutegian ostutzera sartu ziren hiru lapur mugiezinik gelditu ziren elizaren barruan, horregatik harrapatu zituzten.

1687. Gonzaleztar Manuelek eta Jauregitar Joanek Mikel Goiaingeruaren irudia ostutzen dute. Bat urkatu zuten eta bestea gartzelan betirako sartu.

1756. Zurez landutako Mikel Goiaingeruaren irudia zilar urreztatuaz estaltzen da, gaur daukan itxura hartuz. XI. mendeko azken alditik santutegian zegoen Lignum Crucis-en zatia orduan jartzen zaio buru gaineko gurutzean.

1765. Esmaltezko erretaula, XII. mendeko azken aldian egin zenez geroztik, santutegiko barruko kaperako aldarean zegoen. Orduan, garbitze eta berriztatze lanak egiteko Iruñera eraman eta, ondoren, santutegiko aldare nagusian ezarri zuten.

1797. Iparraldeko zazpi ikazkinek lapurreta egiten dute santutegian. Zerbitzariak lotu ondoren, ahal guztia ostu zuten, baita Mikel Goiaingeruaren irudia ere, hau eramateko hiru zatitan puskatu zuten. Harrapatuak izan ziren eta zazpietatik hiru Iruñean urkatu zituzten.

1799. Katedraleko Musika Kaperak abestu zuen santutegian, kofradiaren egunean. Ohikoa zen, urtero, egun horretan, abuztuko Andre Mariaren hurrengo igandean, jende asko biltzea.

1865. Madrazo eta Kuntztar Pedro, artean adituak, santutegia bisitatzean esmaltezko erretaula ikusi eta miretsi egin zuen. Publikatu zituen bi lanetan horren berri eman zuen eta horrela zabaldu zen garaiko arte eta historiako adituen artean bitxi horren ezagutza. Ordutik aurrera Erdi Aroko zilargintzako lanik bikainenetakoa bilakatuko zen.

1884. Alfontso XII., Espainako erregea, Beteluko balnearioan zegoela, Abuztuaren 2an, Lekunberritik santutegira igotzen da, Astiztar Bizentek utzitako zaldiaren gainean. Berarekin igo ziren: Gerra-Ministroa zen Quesada generala, bere laguntzaile zen Sexto dukea eta bere mediku pertsonala zen Dr. Camisón.

1889. Iruñeko elizbarrutiak antolaturik, erromesaldi erraldoi bat iristen da santutegira Iruñetik eta beste lekutatik, Espainian kristau presentziaren XIII. mendeurrena ospatzeko.

1899. Abuztuaren 25ean beste erromesaldi handi bat antolatzen da Aralarko santutegian, XIX. mendeko bukaera ospatzeko asmoz. Ia 20.000 jende bildu zen. Ospakizunetan 47 parroki-gurutze bateratu ziren inguruko bailaretatik etorrita: Sakana, Larraun eta Araiztik, hain zuzen ere.

1902. Abuztuaren 18an, Espainako errege Alfontso XIII.ak bisitatu zuen santutegia. Oinez igo zen Uharte-Arakildik gora.

1909. En septiembre sube al santuario el escritor y pensador Miguel de Unamuno, quien relata su experiencia en un artículo incluido en su obra “Por tierras de Portugal y de España”.

1925. Urte honetan iristen da, lehenbiziko aldiz, argindarra santutegira, talde elektrogeno bati esker. Gero kable egonkor baten bitartez argindarra bermatu egiten da. Urte honetan jartzen da ere lehenbiziko telefonoa santutegian.

1931. Aralarko santuarioa ekainaren 4an "Tesoro Artístico Nacional"eko monumentu Historiko-artistikoa deklaratu zuen Errepublikako Instrukzio publikoko eta Arte Ederretako Ministerioak.

1936. Lehenengo automobila iritsi zen santuariora. Donostiako matrikula zuen SS 7945 "kotxe-oruga" bat. Errepiderik izan ez arren lortu zuen santuarioraino iristea.

1942. Sute baten ondorioz, santutegiko ostatua erabat suntsitua gelditzen da, baina zorionez tenpluari ez zaio ezer gertatu.

1965. Irailean mustutzen da Guardetxetik (Bustingorrieta dermiotik) santutegirako bide berria. Baraibartik (Larraun bailara) Guardetxeraino 1949az geroztik bidea egina zegoen.

1966. Nafarroako Diputazio Foralak santutegiko ostatu berria eraikitzeko erabakia hartzen du. Esparru ezberdinez osotua egonen da: berezko ostatua, taberna eta babesleku irekia edukiz. Cíatar Jose Luis Arkitektuaren gain jartzen da proiektuaren gauzatzea, Arteagatar Julianen laguntzarekin. Obrak 1968an hasi ziren eta 1972ko iraila arte ez ziren bukatu.

1972. Diputazio Foralaren agindupean dagoen Principe de Viana Erakundeak santutegiaren berriztatze lan osoari ekiten dio, Íñiguez Almech-tar Franciscoren zuzendaritzapean. Orduan berregindo da kupularen zinborrio oktogonala.

1979. “Erik Belgiarra” delakoak zuzentzen duen lapur taldeak santutegian sartu eta gauez esmalteak lapurtzen ditu, zurezko euskarritik erauziz.

1981. Aralarko esmalteen xehetasun zehatzak Interpolen bitartez zabaldu izanari esker, lapurtutako esmalteak toki ezberdinetan agertzen dira: Paris, Erroma eta Ganten. Baina ez dira pieza guztiak berreskuratzen.

1982. Uharte-Arakil eta santutegia zuzenean elkartzen duen bide berria zabaltzen da.

1991. Segurtasun neurri egokien artean, maiatzaren 20an ezartzen da berriz ere bere lekuan, santutegian, esmaltezko frontala.

1996. El 30 de diciembre, el Gobierno de Navarra, mediante Decreto Foral, declara Bien de Interés Cultural al frontal de esmaltes románico del santuario de San Miguel de Aralar, por constituir una de las obras más importantes de la esmaltería medieval europea.

1997. Nafarroako Gobernuak aurrera eramaten ditu azkeneko berriztapen lanak San Migelgo santutegian, teilatua berrituz, teilatupeko zaborrak kenduz, berogailua zorupean ezarriz eta abar. Lanek 10 hilabete irauten dute Santxotar Jabier arkitektuaren zuzendaritzapean.

2001. 1945. urteaz geroztik santutegiko kapilau zen Aierbetar on Inozentzio hiltzen da.

2002. Ostatuaren birmoldatze lanak hasten dira, jatetxe eta kafetegi bilakatzeko asmoz.