Esmaltezko erretaula

Aralarko santutegiko presbiterioaren buru Erdi Aroko europear esmalte-lanen artean bitxi berezia den esmaltezko erretaula agertzen da. Antzinako garaietan aldareko mahai-aurreko bezala egona da, eta Nafarroako errege, apezpiku edo jaun handiren batek oparitua dateke.

Urteetan zehar hipotesi asko izan dira noiz egina ote denari buruz. Ikerlari batzuek (Burgui, Marcotegui), ustez eta aingeru batek daraman xingolan 1028 irakurtzen den, urte hori hartu zuten erretaularen egite urtetzat; beraz, garai hartan Nafarroako tronuan esertzen zen Santxo Garzes III.a, Handia, erregeari egotzi zioten erretaula oparitzea. Beste batzuek zaharragotzat zeukaten (Arigita), VI. mendean kokatuz. Gehienek, ordea, geroago, XII. edo XIII. mendean egina dela diote (Huici eta Juaristi, Gómez Moreno, Lojendio, Uranga eta Íñiguez). Berrikiago, Frantziako Ikerlan Zientifikoen Zentru Nazionaleko irakasle ikerlari den Marie Madeleine Gauthier andereak azaldu zituen xehetasunik fidagarrienak, 1982an egindako ikerketa sakonaren ondoren. Honek erretaularen egite data XII. mendeko azken laurdenaren hasieran finkatu zuen.


Berak zera dio: “Gaur egun ikertuak eta sailkatuak dauden hegoaldeko hamar mila esmalte-lanen artean ospetsua da obra hau. Bere ezaugarri berezien egitura artistikoak bide ematen digu lan hau 1175. eta 1185. urteen artean egina izan zela errateko”. Garai horretan Santxo VI.a, Jakintsua, zegoen Nafarroan errege, eta Paristar Pedro bezala ezagunagoa zen Artaxonatar Pedro Iruñean apezpiku. Pentsa daiteke artezko obra berezi horren jatorrian biek zuzenean parte hartuko zutela. Ezin da ahaztu une hartan Erreinuko kultura eta artea gora zihoazela; esate baterako, Iruñeko katedral erromanikoa eta beste eraikuntza esanguratsuak jasotzea bideratzen ari ziren urte haietan.

Gaineko sei arkuen pean, hiruna obaloaren alde bakoitzean, sei apostolu irudikatzen dira, berdez eta urdinez esmaltatutako tunika eta soingainekoz jantzirik. Oinutsik daude eta gorriz esmaltatutako liburu bana daramate, ezker aldean obalotik gertuen gelditzen denak salbu, honek San Pedro ezagutarazten duen giltza baitarama.


Azpian, ezker aldean, hiru errege magoak agertzen dira urrezko kopa banarekin; eta eskuin aldean, aingeru bat odei gainean, santutasun argiz inguratutako emakume bat eta aberaski jantzitako gizon bat bere kaska eta errege-makilarekin. Azalpenik onartuena hauxe da: Iragarkunde edo Anuntziazioa gogorarazten duen bilduma dela; Gabriel aingerua eta Andre Maria izango lirateke hasierako biak, eta hirugarrena, erretaula eginarazi zuen erregea edo beste emailea. Beste batzuen ustez, ordea, aingerua San Migel bera izango litzateke, santutegiko zaindaria, alegia; eta hirugarrena, berriz, San Jose.

Erdiko irudiaren gainean lau figura kokatzen dira, plaka errektangeluar banatan. Lau apostolu dira, lehen deskribatutako beste apostoluen janzkera bera erakusten dutela, naiz eta txikiago izan. Bilduma honen bi aldeetan hamasei medailoi aurkitzen dira, landare adaxken artean borroka eszenak irudikatzen dituztela.
Erretaulan ageri diren pertsonaia guztiak, hiru errege magoak eta errege emailea izan litekeena salbu, beren buruak santutasun argiz inguraturik dauzkatela azaltzen dira. Jesus Haurra, apostoluak eta bi aingeruak oinutsik ikus ditzakegu; aitzitik, Ama Birjina, bere bi irudikapenetan, hiru errege magoak eta emailea, oinetakoekin ageri dira. Bitxia gertatzen da buruaren ezarrera figura bakoitzean. Erdiko irudiko Birjina eta haurra zuzen-zuzen aurrera begira dauden bitartean, beste pertsonai batzuk beren buruak okerturik eta leku askotara begira aurkitzen dira. Horrek, erretaula bere osotasunean hartuz, harrigarrizko efektua sortzen du. Esate baterako, magoetan lehenengoak ezker aldera bihurturik dauka burua; horren ondorioz erretaulatik kanpora begiratzen du, erdian dagoen Haurrari begiratu beharrean, horri bere eskaintza egiteko. Bestalde, Anuntziazioko Birjinak ere bere burua bihurturik dauka, baina ez bere ezker aldean dagoen aingeruarengana, errege emailaren aldera baizik. Eta aingeruak, bere aldetik, Maria dagoen kontrako aldera itzulirik dauka.

1982an hasi ziren berriztatze lanak zirela eta, azterketa sakona egin zen. Hor, zurezko euskarrian gelditutako iltze zulo eta beste ezaugarrien bitartez, zera egiaztatu zen: 1765. urtearen aurretik neurri bereko irudiak beste modu batera antolaturik zeudela. Sei apostoluak, eskuin aldeko arkuetan, hiru goian eta hiru behean; Anuntziazioko irudiak eta errege emailea, orain bezala, baina ezker aldeko goiko arkuetan; eta errege magoak, beste modura antolaturik, azpiko ezker aldean. Beharbada ez zen hori izango jatorrizko kokapena, baina ez dugu zehazteko argibiderik aski. Hala ere, arrazoi guztiz zera pentsa daiteke: egileak atal guztiei elkarlotura emango ziela artelan osoaren barruan. Zertarako, bestela, hainbeste xehetasun pertsonaiengan? Hauetako bakoitza bereizi egin baitzuen, bere itxura, janzkera, keinua eta, batez ere, bere buru nabaria emanez. Ezin da pentsatu, arreta eta trebezi handiz egindako erretaula horrek gaur ikusten diren efektu desegokiak sortuko zituenik hasiera batean.

Erretaularen egite datari buruz azaldu den iritzi aniztasun bera ematen da jatorria zehazteko orduan. Garai ezberdinetako adituen artean, Uranga, Íñiguez edo Gómez Moreno autoreek Silosko eskolan egina dela diote. Arrazoia, hauxe: Burgosko museoan aurkitzen den Erdi Aroko kutxatila esmaltatuarekin duen antzarengatik. Artelan hau Silosko Domingo deunaren abadiatik dator. Lojendiok eta beste batzuek Limogesen egina dela uste dute. Interpretazio berriagoak, Marie Madeleine Gauthierren eskutik, Iruñean finkaturiko zilargin esmaltatzaile talde baten lana dela dio. Artelan hori Santxo Jakintsua erregeak eta Paristar Pedro apezpikuak espreski aginduta egingo zuten. Zilarginaren lantegian elkartuko ziren metalgintzako gizonak, urtzaileak, grabatzaileak eta zurginak. Gainera, parte hartuko zuen Limogestik etorritako esmaltatzaile maisuren batek, bere aparteko lanarekin. Honek berekin ekarriko zituen koloreztatuko beira puskak: kobre herdoilez lortutako berde, gorri edo turkesa biziak; baita antimonioz hori opakoa, eta eztainuz zuri opakoa bihurtutakoak ere. Erabilitako material zenbait balio handiko ziren: urrea, kobrea, merkurioa, beira, kristal koloreztatuak. Batzuk, urrutitik ekarritakoak: harkaitz-kristala, adibidez, Afrikako Atlasetik.

Erretaulak 37 esmalte ditu. Erdiko obaloan edo mandorlan aurkitzen da irudi nagusiena, Ama Birjina Haurrarekin, lau ebanjelarien sinboloekin osoturik. Bi alderdietan simetrikoki hamabi arkutxo aurkitzen dira, hirunako bi lerro alderdi bakoitzean, eta arku bakoitzaren barruan esmaltezko irudi bat. Arku artean Zeruko Jerusalen adierazten duten erliebe batzuk ikus daitezke. Goi aldean lau irudi txikiago eta 16 medailoi ageri dira. Hauen artean 1979an ostu eta berreskuratu ezin izan diren bien hutsarteak daude. Beste harribitxi anitzek hornitzen dute obra osoa.
Esmalte piezak txanplebe motakoak dira. Tankera honetan esmalte likidoa kobrezko xaflatan prestaruriko gelatxo ñimiñoetan isuriz eginak dira. Esmaltea osotu egiten da gero. Horretarako irudien eskuak eta oinak zizelatzen dira, baita buruen erliebeak ere kobre urreztatuaz, non begiak esmaltatuak agertzen diren. Guzti horrek sekulako ikuspegia ematen dio lan osoari. Esmalte lan trebe honek dotoreziaz nahasten ditu koloreak: urdin mota asko berde, zuri, beltza eta gorriarekin.

XVIII. mendean, Irigoien eta Dutaritar on Juan Lorenzo, Belateko priorra, geroago Iruñeko apezpikua izango zena, arduratu zen erretaularen garbitzeaz. 1765ean eraman zuten erretaula Iruñera. Han, Jirautar Josek, 1752an azterketa pasa zuen Iruñeko zilarginak, ekin zion garbitze lanari, esmalte, harribitxi eta pieza guztiak txukunduz eta “ertza berria jarri aitzin zegoen bezala” berriro armatuz. Goñi Gaztanbidek emandako berri honekin garbi gelditu da ez zela Manuel Beramendi izan frontala berriztatu zuena, Arigitak esan bezala. Manuel Beramendik soilik frontaleko hitzen grabaketa egin zuen. Berri horrek garbi uzten du frontala lehen bezala gelditu zela, piezarik kendu edo gehitu gabe eta jatorrizko antolaketa mantenduz. Eranskin bakarra erretaularen ertza inguratzen duen moldura izan zen. Hauxe bera baieztatzen da 1666ko agiri batean, Huici eta Iturendar Joserekin zurezko erretaula baten kontratua egitean, non horren barruan esmaltezko erretaula kokatu behar zela esaten den. “... aipatutako kaperan aurkitzen den erretaula, apostoluak eta Jainkoaren Amaren irudia dituena, hor jarriz”. Honek data hartan erretaulak gaur egun daukan antolaketa bera zeukala baieztatzen duela dirudi.

Zortzi gizonek bizkar gainean eramanda, erretaula Aralarrera itzuli zen Zamartzetik gora. Ez zen gehiago santutegiko kaperan ezarri, beste erretaula baten barruan baizik. Horrela adierazten da frontalaren beheko aldean irakur daitekeen idazkian:“ Metal urreztatu eta esmaltatutako xaflez egindako erretaula zoragarri hau, bere Iruñeko Katedraleko Sagrarioko Birjinaren Irudiarekin, zeini erantsia dagoen San Migelgo Santutegi hau, antzinean bere Kaperako ilunpean egon zen, hortik aterata Iruñean garbitu ondoren eta bera ikusteak debozioa piztu zezan, Kapera nagusi honetan ezarria izan zen 1765. urtean ”.

Erdiko irudi nagusiak Gizakundearen Jainko agerpena azaltzen du. Ama Maria koroitua eseririk ageri da, besoetan Jesus Haurra duela. Honek itxura maiestatikoa hartzen du: koroitua, eskuineko eskuaz bedeinkatzen eta ezkerrekoaz Bibliari eusten. Mariak bere eskuz eusten dio Haurrari, ezkerreko besaburutik eta eskuineko belaunetik, Haurraren burua Birjinaren bularraren parean gelditzen dela. Biak berde eta urdin koloretako tunikaz jantzirik daude, non tolesturak urrez markaturik ageri diren. Badira beste elementu azpimagarri batzuk ere: hala nola, Birjinaren buruaren bi aldeetan dauden alfa eta omega; alfaren azpian dagoen Agerkundearen izarra; Mariaren oinpean dagoen oinaulki artistikoa; Birjinak esertzeko azpian daukan kuxin bildua, honen bazterrak agerian gelditzen baitira; obaloari forma ematen dioten greka artistikoak; Birjinaren jarralki gertatzen den arkua eta Mariaren santutasun argi-ingurua.

Obaloa, lau angeluetako esmalteetaz osotorik, laukizuzen bihurtzen da. Lau esmalte horiek Tetramorfos edo lau ebanjelarien sinboloak irudikatzen dituzte. Ezkerretik eskuinera eta goitik behera hauek dira: aingeru bat, San Mateo; arranoa, San Joan; lehoi hegalduna, San Markos; zezen hegalduna, San Lukas. Aingeruak xingola bat darama, AIO: SB ezaugarriekin. Zenbait autoreek erretaularen dataren eta egilearen aztarnak ikusi nahi izan dituzte hor, baina iritziak kontraesanak izan dira. Burgitar aita Tomasek “Anno Christi 1028” irakurri zuen hor; Arigitak, berriz, egilearen izena aurkitu zuela uste izan zuen. Azkeneko iritzia eta ziurrena Ursua Irigoientar Isidorok emandakoa eta 1992an Principe de Viana aldizkarian argitaratutakoa da. Bertan Alfa eta Omegaren artean Kristoren izena laburbildurik aurkitzen dela dio, eta Apokalipsiaren aipamena litzatekeela uste du.

En la noche del 25 al 26 de octubre de 1979, una banda de ladrones a las órdenes del famoso traficante de arte internacional Erik “el belga” perpetró el robo del frontal de esmaltes. Varias personas, que se quedaron por la tarde escondidas en los confesonarios del templo, procedieron durante la noche a forzar la urna de cristal, colocada en 1965, que protegía el frontal de esmaltes y a arrancar de su soporte de madera, una por una, las 39 piezas esmaltadas, así como algunas columnas y arcos de la decoración complementaria.

El robo produjo la desolación de los guardianes del santuario y una profunda tristeza en los amantes del santuario y en la sociedad en general. Las autoridades de Navarra se movilizaron para averiguar cualquier pista que pudiera conducir a la recuperación de la principal joya artística de Aralar. Los expertos policiales en robos de arte trazaron la hipótesis de que los autores podrían pertenecer a una banda internacional y que muy probablemente habrían cruzado la frontera francesa, a fin de eludir a la policía española, en la misma noche del robo.

La Institución Príncipe de Viana, órgano cultural de la Diputación Foral de Navarra, dirigida por el arquitecto Fernando Redón, elaboró en 1980, un dossier documental sobre el retablo robado, con numerosas fotografías de sus piezas y detalles, con textos en español y en inglés (The robbery of the Retable of San Miguel de Excelsis in Navarre) que fue distribuido, a través de Interpol, por las oficinas policiales de más de 20 países, aquellos en los que más acentuado era el tráfico ilegal de obras de arte antiguo.


Los primeros frutos de las pesquisas realizadas se tuvieron el 5 de marzo de 1981. La policía francesa aprehendió en París 20 piezas, de pequeño porte, del retablo. Se las requisó al ciudadano español Carlos Paz Ibaseta mientras las introducía en su coche. Su detención propició también las de José Antonio Ponz Gómez e Ignacio Rodríguez Flores, anticuario madrileño. Comprobada su autenticidad, las piezas – las cuatro figuras pequeñas de la parte superior y 16 medallones de los 18 que coronan el retablo- fueron traídas al Museo de Navarra el 26 de mayo de 1981 por el diputado foral de Cultura, Jesús Malón. El hallazgo abrió una puerta de optimismo de cara a la recuperación total del frontal esmaltado.
El 11 de julio del mismo año, se conoció la operación policial conjunta de las policías italiana y española que concluyó con la recuperación de las principales piezas del retablo y la detención de varios miembros de la banda denominada “clan de los marselleses”.

Los esmaltes fueron entregados a la embajada de España en Roma y desde allí llegaron por vía aérea a Madrid el día 20 de noviembre. Allí los recibió el ministro de Cultura, Iñigo Cavero, y en el mismo aeropuerto de Barajas, se los entregó al presidente de la Diputación Foral de Navarra, Juan Manuel Arza, que en las mismas tres maletas rojas en que habían llegado desde Roma, los trasladó en el portón de su coche oficial hasta el Museo de Navarra. En los días siguientes, una multitud de ciudadanos pasaron por la sala 31 del Museo de Navarra, donde se expusieron provisionalmente las joyas rescatadas: 15 esmaltes – la mandorla central de Santa María del Sagrario, los cuatro símbolos evangélicos, cinco apóstoles, dos reyes magos, las dos piezas de la Anunciación y la figura del rey donante- y 16 columnillas. Restaban para completar el conjunto únicamente dos esmaltes –un apóstol y un rey mago- y dos medallones circulares.

En los meses siguientes, tras la detención en Barcelona, el 28 de enero de 1982 de Eric “el Belga” traficante internacional de arte , las pistas para encontrar las piezas restantes conducen hacia la ciudad belga de Gante. La Embajada de España en Bélgica recupera el esmalte que representa a un apóstol el 8 de marzo y el 9 de junio del mismo año es entregada a la Diputación Foral en Madrid. En abril de 1986 se consigue recuperar la única figura restante, un rey mago, encontrado en la localidad francesa de Montpellier.

Tras la recuperación de la mayor parte de las piezas, se llevó a cabo una completa restauración en el Museo de Navarra, y antes de que el frontal regresara al santuario, se celebró una exposición sobre esmaltes medievales de Navarra en la que el retablo era la principal pieza. Se exhibió en Madrid (exposición inaugural de la sala de exposiciones de la Caja de Ahorros de Navarra) en abril de 1982, y en los meses siguientes, en Pamplona y en Tudela.

Concluida la restauración, el retablo se expuso de nuevo en el Museo de Navarra entre el 26 de marzo y el 7 de abril de 1991 y el 20 de mayo del mismo año, quedó definitivamente instalado en el Santuario. El consejero de Cultura del Gobierno de Navarra, Román Felones, el delegado del Arzobispado para el Arte Sacro, Jesús María Omeñaca y el ministro del Santuario, Inocencio Ayerbe, junto a representantes municipales de Uharte Arakil, asistieron aquel día satisfechos al sencillo acto de entrega y reposición en el santuario de su principal elemento de culto: el retablo esmaltado de Santa María, obra maestra de la esmaltería medieval, construido como frontal de altar en el siglo XII.

Los huecos que en el retablo denuncian actualmente la ausencia de dos medallones y seis pequeños tramos de arquería dorada -las únicas piezas no recobradas- son la huella, afortunadamente mínima, de los avatares sufridos por este magnífico frontal entre 1979 y 1982, que mantuvieron en vilo a los amantes del santuario y del arte de Navarra y que sirvieron para que esta auténtica joya, que hoy puede contemplarse tras un sólido cristal blindado, sea valorada y apreciada en su justa medida.

El 30 de diciembre de 1996, el Gobierno de Navarra, mediante Decreto Foral, declaró al frontal de esmaltes románico del santuario de San Miguel de Aralar, Bien de Interés Cultural, por constituir una de las obras más importantes de la esmaltería medieval europea.